«Дастаткова дробязі, каб пачувацца жывым». Таня Скарынкіна аб жыцці ў Смаргоні і смерці, якой няма

Чым жыве маленькі горад, калі глядзець на яго не праз крымінальныя хронікі, а па-людску? Чаму людзі там застаюцца, што яны любяць у сваім жыцці? Пісьменніца Таня Скарынкіна можа даць адказ не толькі як назіральнік — яна частка гэтага свету. Аб жыцці, утоеным ад павярхоўнага погляду, аб пісьменніцтве ў сучаснай Беларусі і асабістым «Свабодныя навіны» пагаварылі з Таняй.

— Хто ўваходзіць у тваё блізкае кола?

— У мяне шмат знаёмых у горадзе, на кожным рагу з кім-небудзь спыняешся. Думаю, калі звонку глядзець, гэта вельмі смешна: пастаяў, паківаў галавой, «ну ўсё, я бягу», «і я бягу», «мне трэба сына забраць», «а мне трэба на працу з абеду»... Усе такія заклапочаныя , засяроджаныя, але хоць хвіліну адзін аднаму нададуць. І пабягуць далей. Хапае і дробязі, каб адчуваць сябе жывым чалавекам — зараз.

Мы ходзім адзін да аднаго ў госці, ездзім у паездкі па цікавых мясцінах. Адна мая сяброўка выйграла машыну (хтосьці ў яе спытаў — У карты?) - купіла ўдала гарчыцу па акцыі. Менавіта ёй патрэбна была машына старая зусім прыйшла ў непрыдатнасць. Неяк цэлы дзень у дарозе правялі, наведалі магілу мастака Фердынада Рушчыца ў Багданава. Але ён неяк асобна пахаваны, праз сцежку ад могілак на ўзгорку. Больш за ўсё мяне ўразіла вось што: калі шарэла, мы паехалі па лясной дарозе, амаль зарослай, і патрапілі да старадаўняй сядзібы Адравонж (паляўнічая рэзідэнцыя Храптовічаў у Вішневе — СН). У савецкі час там быў летнік «Церамок» менскага маторнага завода. Самае цікавае, што ўсе лагерныя карпусы расцягнулі-раскралі, а сядзіба стаіць, яе абрысы здалёк бачныя ў лесе. У сядзібу прывозілі кусты і дрэвы з усёй Еўропы, сто відаў раслін у гэтым лесе можна сустрэць пры жаданні. Увогуле, сапраўдны замак спячай прыгажуні. Я ўвогуле праводжу шмат часу ў лесе.

— Ты калі-небудзь хацела з’ехаць са Смаргоні?

— Я заўсёды хацела тут жыць. Калісьці ў школе выпісвала разумныя думкі вядомых людзей. Мая цётка Марыя нябожчыца пыталася: «Гэта каб бліснуць у кампаніі?» — «Не, — казала я, — можа, каб паразумнець крыху, на адну чужую разумную думку». Дык вось, разумная думка, якую выказаў, па-мойму, Плютарх: «Я жыву ў маленькім горадзе і застаюся ў ім, каб ён не стаў яшчэ менш». Гэты выраз ўсім вядомы, яго асабліва любяць людзі, якія нарадзіліся і засталіся ў маленькіх гарадах.

Я доўга жыла ў Партугаліі на беразе акіяна, я там памірала ад тугі па беларускім клімаце. Па маме, па сябрах, вядома, таксама, але больш — па зіме. Там заўсёды сонца. Ад гэтага можна з глузду з’ехаць. Не тое што снег — дождж не ідзе амаль ніколі! Такі нудны клімат... Тамака трэба нарадзіцца, каб гэта любіць. Хаця людзі добрыя, лепш не прыдумаеш. І тым не менш — нуда. Не магла ўжо бачыць гэтае неба блакітнае, сонца залатое. А вось у нас у Смаргоні!.. (смяецца) Клімат такі, як я люблю — нават калі завея некалькі дзён запар.

У Менск пераехаць — сапраўды скажу — нават думкі не было. Я б хацела ўбачыць нейкія месцы, але не жыць там. Нават не ўяўляю, як можна ў свядормым узросце сарвацца і з’ехаць. Вядома, бываюць акалічнасці, усе мы разумеем. Але, мне падаецца, ніхто па-сапраўднаму не жадае. Калі б былі нармальныя ўмовы дома, ніхто б не з’яжджаў.

З узростам абрастаеш купай рэчаў. Як казаў адзін знаёмы мастак, вясёлы хлопец з Маладзечна, пабываўшы ў маёй маленькай кватэрцы, «як класна было б, каб яна была складаная, праўда?..» Вымаеш з кішэні — і яна выпростваецца, тамака ўсё тваё барахлішка: адзежа, кніжкі, фотаздымкі...

— Твае самыя каштоўныя рэчы — калі казаць не пра матэрыяльны аспект, але пра эмоцыі, рэчы з гісторыяй?..

— Старыя фота і кнігі папяровыя. Яны цяжкія, займаюць шмат месца. І яны мне патрэбныя. А упрыгожванняў у мяне няма, тым больш залатых. Няма каштоўнасцяў. Цяпер азіраюся, што ў мяне ёсць такое каштоўнае — і нічога такога. Трэба ж — пражыць больш за 50 гадоў і нічога не нажыць. кубак любімы парцалянавы, я яго прыдбала ў Кентэрберы ў чайнай краме, калі ездзіла на шатландскі кніжны кірмаш з англійскім перакладам кнігі эсэ «Шмат Чэслава Мілаша, крыху Элвіса Прэслі». У яе ўжо трэснула ручка, але я яго нязменна абіраю гарбату піць. Кубкі я люблю, магла б іх калекцыянаваць, напэўна, але я ўвесь час усё разбіваю, таму не збіраю посуд. Вось і ўсё, уласна кажучы.

— Чаго Смаргоні не хапае для поўнага шчасця?

— За столькі год прыстасоўваешся да любога жыцця, прыдумляеш сабе забаўкі... У мяне ёсць любімая цётка на іншым канцы горада, і я магу адмыслова туды пацягнуцца: прыгожая дарога, там пачастуюць, нагаворышся вышэй за дах. Гэта таксама важна, у вялікіх гарадах такога не можа быць. У іх іншыя забаўкі — карцінныя галерэі, тэатры... Жывучы ў Смаргоні спектаклі можна паглядзець на Ютубе, хаця многія тэатральныя рэжысёры — а я гляджу спектакляў шмат і слухаю з гэтымі рэжысёрамі інтэрв’ю, — катэгарычна заяўляюць, што спектакль трэба глядзець толькі ў тэатры. Але як? І дзе? У нас, дарэчы, ёсць свой тэатр, як ні дзіўна. Драмгурток. Мае знаёмыя ходзяць туды граць. Я, можа, таксама папрашуся, але яшчэ не гатовая.

Каб былі ў горадзе танцы 20-х, 30-х гадоў, факстрот... Тут ходзяць на танец жывата. У нас ёсць музей... Але большасць людзей ходзяць у касцёл. Там заўсёды поўна народу. А ў людзі я выходжу два разы на месяц, бо гуляю ў інтэлектуальную гульню, называецца «Штольня». У нас каманда даволі добрая, якая ўжо сыгралася. Мы прыбіраемся, весялімся і часта нават выйграем. Вось нядаўна трэцяе месца ўзялі сярод сямнаццаці каманд. Заўсёды пасля гульні адзначаем да паўночы — любое месца, у прынцыпе. Проста што сабраліся.

— Столькі каманд на адну Смаргонь?

— Бывае і дваццаць. Аб гэтай гульні ходзяць легенды. Людзі хочуць у гульню! Але мы не бярэм. Бо ў зале больш людзей ужо не змесціцца. Можна сказаць, клуб элітны. Для абраных. Інтэлектуалаў (смяецца). Вось ідзе чалавек па вуліцы, і не скажаш, што такі разумны. Мяне ахоплівае пачуццё гонару, што я жыву побач з такімі разумнымі людзьмі. А так нават і не ведаю, што павінна быць у Смаргоні... Больш, мусіць, магчымасцяў грошы зарабляць. Або каб на вуліцы можна было спяваць — у нас не спяваюць, не прынята.

— А калі ўявіць, што Смаргоні не існуе, — як думаеш, дзе б ты жыла?

— У Рызе. У мяне тамака сваякі, тата мой адтуль. А можа... Я не ведаю. Недзе ў прыгожым ціхім месцы. Але каб было мора. І людзі добрыя. А можа ў Італіі!.. Хаця я там не была ніколі. Уяўлення не маю, што гэта такое. У мяне карціна такая, ведаеш, — мандаліна, гандола... Рамантычная. Нешта мяккае, аксамітнае...

— Ці ведаюць цябе ў горадзе як пісьменніцу?

— Мала. А магчыма, людзі тактоўна ўдаюць, што не ведаюць. Так што я не магу даведацца. Часцей за ўсё знаёмыя хочуць кніжку маю, і яе купіць у нас нельга. Засмучаюцца з гэтай нагоды. І здзіўляюцца, што ў мяне таксама набыць нельга. Таму аўтарскі экзэмпляр увесь час ходзіць па руках. Статыстыку высветліць складана: колькі набыта і колькі прачытана — розныя рэчы. Вось нядаўна патэлефанавалі з незнаёмага нумара, жанчына шукала маю кніжку. Я пайшла да яе ў госці, увесь вечар прасядзелі, яшчэ і выпілі. Такое мне падабаецца — калі кніжкі прыводзяць да цікавых знаёмстваў, калі трапляеш у чужое жыццё. «Райцэнтр» звычайна хочуць. Пра яго шмат гавораць. Ну не тое каб наўпрост кажуць... Пагаворваюць (смяецца).

Памятаю, у дзяцінстве чытала анекдоты з жыцця вялікіх пісьменнікаў у часопісе «Вогнішча». Была там гісторыя пра Марка Твэна (а можа, і не пра яго): ён прыехаў жыць у чужы горад, і быў такі кудлаты, неахайны, гузікі адарваныя. «Як жа так!», — казалі яму. А ён адказваў: «Мяне ўсё роўна тут ніхто не ведае». Ён застаўся ў гэтым горадзе жыць, пражыў дваццаць, трыццаць гадоў, і яму зноў кажуць: «Ну як жа ты так выглядаеш неахайна?..» А ён кажа: «Усё роўна мяне тут усё ведаюць». Класная гісторыя, праўда?

Перавага аселага жыцця ў маленькім горадзе яшчэ і ў тым, што тут ніхто не заўважае, як ты старэеш, таму што сустракаешся з людзьмі ўвесь час. Ніхто не заўважае ў табе перамен. І ты не заўважаеш іх у іншых. Старэць і змяняцца не страшна разам з усім горадам.

— А як ты сябе адчуваеш у якасці расейскамоўнага пісьменніка ў Беларусі? І раней з гэтым было складана, а пасля 2022-га стала зусім кепска.

— Я сябе ўжо не перараблю. Я пішу вершы па-руску і, напэўна, не перастану іх пісаць па-руску. Хто іх як будзе ўспрымаць — не мая праблема. А можа, і мая. Гэта агульная праблема, атрымоўваецца. Але ж я пішу не тое каб па-руску, я пішу пра тое, што жыву тут. Мне здаецца, гэта больш важна. Я сёлета столькі пішу!.. Магчыма, гэта мой паратунак. Нават ужо не ўсё запісваю, і мне не шкада. Магу і на трасянцы запісаць гісторыю, якая адбылася ў смаргонскім аўтобусе. Гэта ўжо і не мова нават, гэта... ком. Нерваў. (Смяецца)

Няма больш парадкаў і асноў: усё абрынулася. Я раней прадумвала словы, незвычайныя фармулёўкі, новыя нейкія формы вершаваныя, а зараз увогуле пра гэта не думаю. Абы паспець выказацца. А тэксты (проза — СН) я раней пісала ў розныя выданні, гэта вельмі дысцыплінавала. Калонку вяла, на аснове калонак выйшлі дзве кніжкі эсэ. Я іх пісала па-беларуску, таму што гэта былі беларускамоўныя выданні і таму што прозу мне лягчэй пісаць па-беларуску чамусьці.

Ніхто на мяне не крыўдуе, не наракае, што я пішу вершы на расейскай мове. Хто хоча — чытае, хто не хоча — не чытае. Не бачу ў гэтым праблемы, у такія патрапілі мы ўмовы. Нельга ж адно на аднаго зверам глядзець. І так кепска — яшчэ пагаршаць?

Пісьменнік і журналіст Аляксандр Геніс у нядаўнім інтэрв’ю казаў, што ў яго пасля ўсіх падзей стала балець сэрца. Ён пайшоў да доктара, і доктар сказаў: з сэрцам у вас усё нармальна, гэта баліць душа. Мяне ўразіла, што гэта сказаў доктар.

— Ты верыш, што ёсць душа? Што гэта не ідэя, а сапраўдная, рэальная «рэч»?

— Рэальная штука (смяецца) Вядома, веру. Цела перараджаецца, а душа не памірае. Шматлікія падзеі адбываюцца чароўныя, нейкія ўспаміны з мінулых жыццяў нахлынваюць часам, сны пра немагчымыя рэчы... Я вельмі ў гэта веру — што душа несмяротная. Што шмат чаго ведаеш не ведаючы менавіта таму.

— Гэта наўпрост звязвае нас з пытаннем, ці верыш ты ў лёс? Ці можна лічыць цябе фаталісткай: не ў сэнсе асуджанасці на нешта, а, хутчэй, прадвызначанасці? Ці ўсё ў Сусвеце — шэраг выпадковасцяў, і жыццё на зямлі — выпадковасць?

— Не, не выпадковасць. Бо мы ўсе рухаемся да таго, каб стаць вышэйшымі істотамі. Гэта будысцкая тэорыя. У кнізе «Шмат Чэслава Мілаша» я апісваю сон, дзе памерла (мае любімыя сны, дзе я паміраю — кожны раз па-рознаму; вельмі цікавы занятак, дарэчы кажучы). І мяне вядзе па аблоках анёл-праваднік, дакладней, анёлка-правадніца. Яна рухаецца вельмі хутка, а я сябе не бачу, але ведаю, што калі памерла, то раптам зразумела да драбніцаў пра тое, як уладкованы свет. Я іх, нажаль, не запомніла, усе гэтыя таямніцы светабудовы, якія адкрыліся ў сне. Памятаю толькі самае галоўнае: усе жывыя істоты па выніку ператворацца ў анёлаў. Наогул усе істоты на зямлі, не толькі людзі. І тады Зямля скончыцца. Ёсць старажытная будысцкая легенда, і я ў яе веру: калісьці сабраліся будысты ўсёй зямлі і пралічылі, праз колькі гадоў усё дасгнуць нірваны, гэта значыць стануць анёламі. Лічба заняла сорак старонак сшытка. У мяне быў такі сябар класны, мастак з Мінска. Таксама будыст, Алег Усціновіч — ён памёр ад раку летась, — дык вось ён сказаў, што гэта насамрэч не сон, а так і ёсць. Вось якая справа.

— Значыць, смерці няма?

— Так. Толькі, ведаеш, пра што думаю: як я пазнаю маму, бабулю?.. Бо целы, якія мы ведалі, закапаныя і згнілі. Хаця там, напэўна, ужо не важна — мама, бабуля... Усе зямныя сувязі абрываюцца.

Бывае, набуду цыгарэты ці каву і раптам задумаюся: ці дап’ю гэтую каву?.. Ці дапалю цыгарэты? Ці дачытаю кніжку, якую пачала чытаць? Усё часцей так думаю. Але прагнасць, як кажуць, фраера загубіла. Схаплю кілаграмовы пакет кавы на зніжцы — і хутчэй п’ю, каб паспець... (смяецца).

— Калі смерці няма, напэўна, ты працягваеш размову з мамай?

— У аднабаковым парадку. Яна не адказвае. Я адчуваю, як побач утварылася яма. Мінула першая гадавіна — яна памерла 16 снежня, — а я не веру. У мяне да мамы столькі пытанняў! Столькі апавяданняў, плётак усялякіх удакладніць хацелася б. Хтосьці памёр, хтосьці ажаніўся, хтосьці прыехаў — гэта ўсё абмяркоўвалася з мамай. Якім бы я ні была «будыстам», побач яе няма, я да яе дацягнуцца не магу. Я не плачу, не пакутую — проста дзіўлюся. Хаджу ўвесь год у здзіўленні. Памятаю, як убачыла яе мёртвай, і гэтая карцінка не дае мне спакою, не сцерлася за гэты час.

У маладосці не разумееш, што такое маці. Ды і потым не зразумееш. Нядаўна сустрэла знаёмую, яна скардзілася, як ёй мама надакучыла, следам ходзіць, побач сядзіць. Ні кавы спакойна папіць, ні пачытаць без сведкаў. «Гэта, напэўна, грэх?» — пытаецца. «Не ведаю, грэх ці не грэх, і табе, можа, не спадабаецца тое, што я зараз скажу, але ты пашкадуеш, што мамай грэбуеш, калі яе не стане». Аб усім — што я дзесьці мамай грэбавала, ухілялася часам ад гутарак, да якіх мама была ахвочая, сыходзіла, уцякала, — я зараз шкадую моцна. Мне здавалася, я і без таго праводжу з ёю шмат часу. Але трэба было болей.